سهمالارث خواهر و برادر تنی و ناتنی؛ راهنمای جامع محاسبه
تقسیم ارث در خانوادههایی که دارای فرزندان از ازدواجهای مختلف هستند، همواره یکی از پیچیدهترین و البته بحثبرانگیزترین موضوعات حقوقی است. بسیاری از افراد تصور میکنند برادر یا خواهر ناتنی به کلی از ارث محروم است، در حالی که قانون مدنی ایران (مصوب ۱۳۰۷ با اصلاحات بعدی) قواعد بسیار دقیقی برای این تفاوتها در نظر گرفته است.
در این مقاله قصد داریم به دور از خشکی کلام حقوقی و با تکیه بر رویه فعلی دادگاهها، سیر تا پیاز تقسیم ارث میان طبقه دوم وراث را بررسی کنیم تا بدانید حق قانونی شما چقدر است.
گام اول: کسر سهم همسر (شریک همیشگی ارث)
پیش از آنکه به سراغ سهم خواهر و برادر برویم، باید به یک نکته حیاتی توجه کرد: طبق قانون، همسر متوفی (زوجه یا زوج) در تمام طبقات ارث حضور دارد و هیچکس مانع ارثبری او نمیشود. بنابراین در محاسبات مالی، ابتدا باید سهم همسر را از کل ماترک کسر کرد و سپس مابقی را بین خواهران و برادران تقسیم نمود.
- سهم زن (زوجه): اگر متوفی فرزند نداشته باشد (که در طبقه دوم فرضی ما اینگونه است)، ۱/۴ اموال به همسر میرسد.
- سهم مرد (زوج): اگر متوفی فرزند نداشته باشد، ۱/۲ اموال به شوهر میرسد.
پس از کسر این مبالغ، نوبت به تقسیم "باقیمانده ارث" بین خواهر و برادر تنی و ناتنی میرسد.
انواع خواهر و برادر در آینه قانون مدنی
در طبقه دوم وراث، خواهر و برادرها (اخوه) بر اساس نوع رابطه به سه دسته تقسیم میشوند که هر کدام سهم متفاوتی دارند:
- ابوینی (تنی): پدر و مادرشان با متوفی یکی است.
- ابی (پدری): فقط پدرشان با متوفی یکی است (برادر یا خواهر ناتنی).
- امی (مادری): فقط مادرشان با متوفی یکی است (برادر یا خواهر ناتنی).
نکته کلیدی اینجاست که طبق ماده ۸۸۹ قانون مدنی، وجود "برادر یا خواهر تنی" باعث حذف کامل "برادر یا خواهر پدری" از لیست ارث میشود. اما خواهران و برادران مادری در هر صورت سهم خود را میبرند.
فرمول دقیق محاسبه سهمالارث
برای محاسبه دقیق، باید وراث را به دو گروه "فرضبران" و "قرابتی" تقسیم کرد. سهمالارث این افراد طبق مواد ۹۱۷ تا ۹۲۷ قانون مدنی به شرح زیر است:
۱. سهم خواهر و برادر مادری (امی)
سهم این افراد ثابت است و جنسیت (دختر یا پسر بودن) در مقدار آن تاثیری ندارد:
- اگر فقط یک نفر باشند: ۱/۶ کل ارث.
- اگر دو نفر یا بیشتر باشند: ۱/۳ کل ارث که بین آنها بهصورت کاملاً مساوی تقسیم میشود.
۲. سهم خواهر و برادر تنی (یا پدری در غیاب تنیها)
بعد از پرداخت سهم مادریها و همسر، مابقی ارث به تنیها میرسد:
- یک خواهر تنها: ۱/۲ ارث را به عنوان فرض میبرد.
- دو خواهر یا بیشتر: ۲/۳ ارث را به عنوان فرض میبرند.
- اگر برادر باشد: دیگر فرض مطرح نیست و اموال بر اساس قرابت، به نسبت پسر ۲ برابر دختر تقسیم میشود.
نکته مهم (رد ماترک): اگر بعد از دادن سهم همه، باز هم چیزی از اموال باقی بماند، مابقی به نسبت سهم میان خواهران و برادران تنی (یا پدری) "رد" میشود، یعنی به آنها برمیگردد.
یک مثال واقعی از خانواده آقایی
آقای آقایی فوت کرده و از او ۴۸۰ میلیون تومان ماترک باقی مانده است. وراث او عبارتند از: همسر، یک برادر مادری و دو خواهر تنی.
- سهم همسر: ۱/۴ مبلغ یعنی ۱۲۰ میلیون تومان.
- سهم برادر مادری: ۱/۶ مبلغ یعنی ۸۰ میلیون تومان.
- سهم دو خواهر تنی: مابقی اموال یعنی ۲۸۰ میلیون تومان. (هرچند فرض آنها ۲/۳ یعنی ۳۲۰ میلیون بود، اما چون مال کم آمده، نقص بر آنها وارد میشود).
در اینجا اگر آقای آقایی برادر ناتنی پدری هم داشت، به دلیل حضور خواهران تنی، به او هیچ سهمی تعلق نمیگرفت.
حضور اجداد در طبقه دوم؛ یک نکته ظریف
باید بدانید که طبقه دوم ارث فقط شامل خواهر و برادر نیست. پدربزرگ و مادربزرگ (اجداد) نیز در این طبقه هستند. اگر در کنار خواهر و برادر، پدربزرگ یا مادربزرگ هم در قید حیات باشند، تقسیم ارث بسیار پیچیدهتر شده و در اصطلاح حقوقی "اجتماع جد و اخوه" رخ میدهد. در چنین شرایطی برای جلوگیری از اشتباه در محاسبه، حتماً از مشاوره با وکیل متخصص استفاده کنید تا سهم کسی ضایع نشود.
موانع قانونی برای دریافت ارث
حتی اگر شما وارث قانونی باشید، مواردی وجود دارد که مانع از رسیدن ارث به شما میشود. برای مثال، اگر وارثی عمداً متوفی را به قتل رسانده باشد (قتل عمد)، از ارث محروم میشود. همچنین داشتن مدارک لازم برای انحصار وراثت اولین قدم قانونی برای اثبات رابطه خویشاوندی و مطالبه سهم است.
نکته بسیار مهم دیگر، موضوع مالیات بر ارث است. انحصار وراثت تنها وراث را مشخص میکند، اما برای انتقال رسمی املاک یا برداشت از حساب بانکی، دریافت گواهی واریز مالیات بر ارث (بهویژه برای متوفیان بعد از سال ۱۳۹۵) الزامی است. عدم آگاهی از این موارد میتواند باعث جریمههای مالیاتی سنگین شود.
جدول خلاصه سهمالارث طبقه دوم
| وارث | تعداد | سهم از کل ارث | نحوه تقسیم |
|---|---|---|---|
| همسر (زن) | - | ۱/۴ | مقدم بر سایرین |
| خواهر/برادر مادری | ۱ نفر | ۱/۶ | مساوی بین جنسیتها |
| خواهر/برادر مادری | بیش از ۱ نفر | ۱/۳ | مساوی بین جنسیتها |
| خواهر تنی/پدری | ۱ نفر | ۱/۲ + رد ماترک | - |
| برادر و خواهر تنی | مختلط | باقیمانده ترکه | برادر ۲ برابر خواهر |
سوالات متداول
آیا برادر ناتنی پدری از برادر تنی ارث میبرد؟
خیر؛ طبق ماده ۸۸۹ قانون مدنی، برادر تنی مانع ارثبری برادر پدری میشود. اما اگر برادر تنی وجود نداشته باشد، برادر پدری جایگزین او میشود.
تفاوت حصر وراثت با تقسیم ترکه در چیست؟
بسیاری این دو را اشتباه میگیرند. در تفاوت حصر وراثت با تقسیم ترکه باید گفت که اولی فقط مشخص میکند چه کسانی وارث هستند، اما دومی فرآیند جدا کردن و تقسیم عملی اموال است.
آیا سهمالارث برادر ناتنی مادری کمتر از بقیه است؟
لزوماً خیر. برادر مادری سهم ثابت (فرض) دارد و حتی اگر متوفی برادر تنی داشته باشد، باز هم سهم برادر مادری محفوظ است، در حالی که برادر پدری حذف میشود.
در صورت بروز اختلاف در تقسیم ارث چه باید کرد؟
اگر وراث بر سر میزان سهم یا فروش اموال به توافق نرسند، باید دادخواست مطالبه سهمالارث یا افراز ملک مشاع را به دادگاه تقدیم کنند. در این مسیر، داشتن وکیل به شما کمک میکند تا از اطاله دادرسی جلوگیری کنید.
نتیجهگیری
تقسیم ارث میان خواهران و برادران تنی و ناتنی تابعی از قواعد اولویتبندی در قانون مدنی است. فراموش نکنید که ابتدا سهم همسر کسر میشود، سپس سهم مادریها و در نهایت مابقی به تنیها میرسد. به دلیل پیچیدگی حضور اجداد و قواعد "رد" و "عول"، اکیداً توصیه میشود پیش از هر اقدامی در مراجع قضایی، محاسبات خود را با یک متخصص حقوقی چک کنید. این مقاله بر اساس آخرین رویههای قضایی و قانون مدنی فعلی تنظیم شده تا راهنمای شما در احقاق حقوقتان باشد.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬