مدت زمان فسخ قرارداد چقدر است؟ راهنمای محاسبه مهلت قانونی
خلاصه سریع برای پاسخ به سوال شما:
- خیارات فوری (بدون مهلت مشخص): در مواردی مانند کلاهبرداری، عیب کالا یا گران خریدن (خیار غبن، عیب، تدلیس)، اعمال حق فسخ باید فوری باشد (به محض اطلاع). تأخیر عرفی (مثلاً چند روز یا هفته بدون دلیل) باعث از بین رفتن حق میشود.
- خیارات دارای مدت معین: در «خیار شرط»، مدت زمان دقیقاً همان بازهای است که در قرارداد نوشتهاید (مثلاً ۴۸ ساعت یا ۱۰ روز).
- خیار مجلس: تا زمانی که خریدار و فروشنده از جلسه معامله خارج نشده و از هم جدا نشدهاند، ادامه دارد.
- خیار حیوان: اگر مورد معامله حیوان باشد، خریدار تا ۳ روز حق فسخ دارد.
- نکته حیاتی: ملاک شروع زمان در خیارات فوری، لحظه «اطلاع» شما از مشکل است، نه لزوماً لحظه عقد قرارداد.
مدت زمان فسخ قرارداد یکی از چالشبرانگیزترین مباحث در قانون مدنی و رویه قضایی دادگاههای ایران است. برخلاف تصور عمومی که فکر میکنند همیشه "۲۴ ساعت" یا "۴۸ ساعت" زمان برای پشیمانی وجود دارد، قانونگذار در بسیاری از موارد (مانند خیار غبن یا عیب)، قید زمان دقیق را حذف کرده و از واژه "فوریت" استفاده کرده است. این یعنی اگر شما متوجه ایرادی در معامله شوید و بلافاصله اقدام نکنید، قانون سکوت شما را به منزله رضایت تلقی کرده و حق فسختان ساقط میشود.
تصور کنید شخصی ملکی را خریداری میکند و یک هفته بعد متوجه میشود که قیمت آن بسیار پایینتر از مبلغ پرداختی بوده است (غبن فاحش). او به جای ارسال اظهارنامه فوری، دو ماه صبر میکند تا با فروشنده مذاکره کند. در دادگاه، قاضی احتمالاً دعوای فسخ او را به دلیل رعایت نکردن "فوریت عرفی" رد خواهد کرد. دانستن مهلتهای قانونی دقیق، مرز باریک بین بازپسگیری سرمایه و از دست دادن ابدی آن است.
در این مقاله به عنوان وکیل پایه یک دادگستری، تمام مهلتهای قانونی فسخ قرارداد را بر اساس نوع خیار (اختیار فسخ) و رویه قضایی جاری بررسی میکنیم تا دقیقاً بدانید چقدر فرصت دارید.
جدول مهلتهای قانونی فسخ قرارداد (تفکیک نوع خیار)
در حقوق ایران، مدت زمان فسخ بستگی مستقیم به "دلیل فسخ" یا همان نوع خیار دارد. جدول زیر راهنمای سریع شماست:
| نوع خیار (دلیل فسخ) | مهلت قانونی اقدام | مبنای شروع زمان |
|---|---|---|
| خیار مجلس (حضور در جلسه) | تا زمان حضور طرفین در جلسه | از لحظه عقد تا لحظه جدایی فیزیکی |
| خیار غبن (ضرر فاحش) | فوری (بدون تأخیر) | از لحظه اطلاع دقیق از قیمت واقعی |
| خیار عیب (خرابی کالا/ملک) | فوری (بدون تأخیر) | از لحظه کشف خرابی یا عیب |
| خیار شرط (شرط ضمن عقد) | مدت ذکر شده در قرارداد | از لحظه عقد (مگر توافق دیگری باشد) |
| خیار حیوان | ۳ روز کامل | از لحظه عقد قرارداد |
| خیار تأخیر ثمن (عدم پرداخت پول) | پس از گذشت ۳ روز | اگر تا ۳ روز پول پرداخت نشود |
منظور از "فوریت" در فسخ قرارداد چیست؟
بسیاری از مراجعین میپرسند: "آیا فوری بودن یعنی دقیقاً همان ساعت؟" پاسخ حقوقی این است: فوریت در فسخ قرارداد، امری عرفی است.
بر اساس قانون مدنی و آرای وحدت رویه، فوریت به این معناست که خریدار یا فروشنده نباید در اعمال حق خود تعلل ورزد به نحوی که عرف بگوید او از حق خود منصرف شده است. با این حال، شرایط زیر در نظر گرفته میشود:
- جهل به موضوع: اگر شما امروز معامله کردید اما یک ماه بعد متوجه شدید سرتان کلاه رفته (مثلاً در خیار غبن)، فوریت از همان لحظه "آگاهی" یک ماه بعد شروع میشود، نه از روز معامله.
- عذر موجه: اگر در لحظه اطلاع از حق فسخ، در بیمارستان بستری بودید یا دسترسی به وسایل ارتباطی نداشتید، تأخیر شما موجه است و حق فسخ از بین نمیرود (البته بار اثبات این ادعا در دادگاه با شماست).
- مثال عددی: اگر شنبه متوجه عیب خودرو شدید و تا پنجشنبه هیچ اقدامی (حتی ارسال یک پیامک یا اظهارنامه) نکردید، احتمالاً دادگاه حق فسخ شما را به دلیل عدم رعایت فوریت رد میکند.
تفاوت مهلت در خیار شرط و سایر خیارات
یکی از اشتباهات رایج، خلط مبحث بین «حق فسخ توافقی» و «حق فسخ قانونی» است.
۱. خیار شرط (مهلت توافقی)
در این حالت، طرفین در قرارداد توافق میکنند که مثلاً "خریدار تا ۱۰ روز حق دارد معامله را بدون دلیل فسخ کند". در اینجا قانونگذار دخالتی ندارد و دقیقاً همان مدتی که نوشتهاید (۱۰ روز) معتبر است. اگر دقیقه نودِ روز دهم اقدام کنید، فسخ صحیح است. اگر روز یازدهم اقدام کنید، دیگر اثری ندارد.
برای مطالعه بیشتر درباره نحوه نگارش این شروط، پیشنهاد میکنم مقاله نکات حقوقی مهم در نگارش بند فسخ در قراردادها را مطالعه کنید.
۲. خیار مجلس (مهلت حضوری)
ماده ۳۹۷ قانون مدنی میگوید تا زمانی که طرفین از هم جدا نشدهاند، حق فسخ دارند. این زمان میتواند ۱۰ دقیقه باشد یا ۱۰ ساعت. به محض اینکه یکی از طرفین از محل قرارداد خارج شد یا با هم خداحافظی کردند، این حق تمام میشود.
اقدامات ضروری برای جلوگیری از اتمام مهلت فسخ
اگر دلیل موجهی برای فسخ دارید (مثل تدلیس، غبن یا عیب) و نگران گذشتن زمان هستید، باید سریعاً اقدام کنید تا "فوریت" را از دست ندهید. مراحل زیر در رویه قضایی حیاتی است:
- ارسال اظهارنامه قضایی (حیاتیترین گام): صرفِ تماس تلفنی یا بحث حضوری کافی نیست. باید بلافاصله از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، یک اظهارنامه رسمی مبنی بر "اعلام فسخ قرارداد به استناد خیار..." برای طرف مقابل بفرستید. تاریخ ثبت اظهارنامه، ملاک رعایت زمان توسط دادگاه است.
- تأمین دلیل (در صورت وجود عیب): اگر جنس معیوب است، بلافاصله درخواست تأمین دلیل از شورای حل اختلاف کنید تا کارشناس وضعیت را ثبت کند.
- طرح دادخواست تنفیذ فسخ: پس از ارسال اظهارنامه، باید دادخواست حقوقی برای تأیید و تنفیذ فسخ به دادگاه ارائه دهید.
اگر فروشنده هستید و خریدار به تعهداتش عمل نکرده، مقاله شرایط فسخ قرارداد از طرف فروشنده نکات تکمیلی مهمی برای شما دارد.
نتیجهگیری و گامهای عملی بعدی
مدت زمان فسخ قرارداد یک عدد ثابت برای همه معاملات نیست. در اکثر مواردِ قانونی (مثل کلاهبرداری یا عیب)، این زمان فوری است و با اولین تأخیر غیرموجه از بین میرود. در موارد توافقی، تابع زمانِ ذکر شده در قرارداد است. سهلانگاری در ارسال اظهارنامه در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول پس از اطلاع از مشکل، شایعترین دلیل بازنده شدن در پروندههای فسخ است.
آنچه باید همین الان انجام دهید:
- قرارداد خود را بازخوانی کنید تا ببینید آیا خیارات قانونی (مثل خیار غبن) را با امضای بند "اسقاط کافه خیارات" از خود سلب کردهاید یا خیر.
- اگر تازه متوجه ضرر یا عیب شدهاید، همین امروز (بدون فوت وقت) اظهارنامه رسمی ارسال کنید.
- پیش از هر اقدام هیجانی یا توافق شفاهی، حتماً با یک وکیل متخصص مشورت کنید تا نوع خیار و متن اظهارنامه را دقیق تنظیم کند.
سوالات متداول
۱. آیا بعد از ۲۴ ساعت میتوانم قرارداد را فسخ کنم؟
قانون چیزی به نام "فرصت ۲۴ ساعته یا ۴۸ ساعته" عمومی ندارد. اگر خیار شرط (حق پشیمانی) در قرارداد نداشته باشید و کالا سالم باشد، حتی یک دقیقه بعد از امضا هم نمیتوانید یکطرفه فسخ کنید، مگر اینکه طرف مقابل راضی شود (اقاله).
۲. اگر ندانم که باید فوراً فسخ کنم، آیا حقم از بین میرود؟
طبق رویه قضایی غالب، جهل به قانون رافع مسئولیت نیست. اما اگر جهل به "موضوع" داشته باشید (مثلاً تازه متوجه عیب شده باشید)، فوریت از لحظه آگاهی شما محاسبه میشود.
۳. در روزهای تعطیل چگونه فوریت را رعایت کنیم؟
اگر مهلت شما به روز تعطیل برخورد کند یا در تعطیلات متوجه عیب شوید، اولین روز کاری بعد از تعطیلات، ملاک اقدام قانونی خواهد بود.
۴. آیا فسخ شفاهی یا با پیامک معتبر است؟
فسخ با هر لفظی که دلالت بر قصد کند واقع میشود (حتی پیامک)، اما اثبات آن در دادگاه بسیار دشوار است. بهترین و مطمئنترین راه، ارسال اظهارنامه رسمی است.
۵. مهلت فسخ در صورت برگشت خوردن چک خریدار چقدر است؟
اگر در قرارداد شرط کرده باشید "در صورت پاس نشدن چک، معامله منفسخ است"، مهلت اقدام طبق توافق است. اما اگر شرطی نباشد، صرفاً برگشت چک حق فسخ فوری ایجاد نمیکند مگر تحت شرایط خاص "خیار تأخیر ثمن" (ماده ۴۰۲) که شرایط پیچیدهای دارد.
۶. آیا خیار غبن (گران خریدن) هم فوری است؟
بله، ماده ۴۲۰ قانون مدنی تصریح میکند که خیار غبن فوری است. یعنی به محض اینکه فهمیدید قیمت واقعی چقدر است و سرتان کلاه رفته، باید اقدام کنید.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬