مراحل توقیف خودرو چک برگشتی؛ تفاوت توقیف سندی و فیزیکی چیست؟

خلاصه سریع:

• مزیت طلایی چک: برای توقیف خودرو بابت چک، نیازی به پرداخت «خسارت احتمالی» نیست و دادگاه مکلف است بدون دریافت پول، اموال را توقیف کند.
• توقیف سندی (پلاک): معمولاً اولین قدم است که خرید و فروش خودرو را سیستمی قفل می‌کند، اما خودرو همچنان دست بدهکار می‌ماند.
• توقیف فیزیکی (پارکینگ): مرحله نهایی است که با دستور مقام قضایی، خودرو توسط پلیس متوقف و به پارکینگ منتقل می‌شود.
• مسیر میانبر (ماده ۲۳): در قانون جدید، می‌توانید بدون نیاز به تشکیل جلسات دادگاه، مستقیماً «اجراییه» بگیرید که هم حکم جلب دارد و هم توقیف اموال.

وقتی صحبت از وصول چک برگشتی می‌شود، «خودرو» یکی از بهترین اهرم‌های فشار است. برخلاف ملک که فروش آن دشوار و زمان‌بر است، توقیف ماشین (به‌ویژه توقیف فیزیکی) بدهکار را فلج می‌کند. اما بسیاری از دارندگان چک، تفاوت بین «توقیف سندی» (که فقط پلاک را قفل می‌کند) و «توقیف فیزیکی» (که ماشین را به پارکینگ می‌برد) را نمی‌دانند و همین باعث می‌شود بدهکار با خیال راحت با خودروی توقیف شده تردد کند!

این را بدانید که قانون چک امتیازات ویژه‌ای برای شما قائل شده که در سایر اسناد تجاری (مثل سفته) وجود ندارد؛ از جمله امکان توقیف اموال بدون تودیع خسارت احتمالی. در این مقاله، دقیق‌ترین و به‌روزترین مسیرهای قانونی توقیف خودرو را بر اساس رویه قضایی جاری و قانون اصلاحی چک بررسی می‌کنیم.

سناریوی واقعی: آقای «احمدی» چکی در دست دارد و نگران است بدهکار ماشینش را بفروشد. او شنیده که برای توقیف اموال باید درصدی از مبلغ چک را به صندوق دادگستری بریزد. اما طبق ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، چون سند او «چک» است، معاف از پرداخت این هزینه سنگین است. او بلافاصله درخواست «تامین خواسته» می‌دهد و پلاک را قفل می‌کند، اما چون نمی‌داند برای پارکینگ بردن خودرو باید وارد فاز «اجرا» شود، ماه‌ها معطل می‌ماند. بیایید راه درست را یاد بگیریم.

مقایسه مسیرهای قانونی توقیف خودرو (دادگاه vs اجرای ثبت)

انتخاب مسیر درست، سرنوشت پرونده شما را تعیین می‌کند. آیا حکم جلب هم می‌خواهید یا فقط مال؟ جدول زیر تفاوت‌های کلیدی این دو مسیر را در رویه فعلی نشان می‌دهد:

برای درک بهتر تمام روش‌های وصول، مقاله راهنمای جامع وصول چک برگشتی را مطالعه کنید.

مراحل گام‌به‌گام توقیف خودرو (از قفل پلاک تا جرثقیل)

بسته به اینکه کدام مسیر (ماده ۲۳ یا تامین خواسته جداگانه) را انتخاب کنید، مراحل کمی متفاوت است. در اینجا مسیر استاندارد و قدرتمند فعلی را تشریح می‌کنیم:

۱. درخواست تامین خواسته (توقیف فوری بدون اطلاع بدهکار)

مهم‌ترین نگرانی طلبکار، فروش ماشین توسط بدهکار است. قانونگذار به شما اجازه داده قبل از ابلاغ هرگونه اخطاریه به بدهکار، اموال او را توقیف کنید.

نکته طلایی: طبق قانون، صدور قرار تامین خواسته برای چک نیاز به تودیع خسارت احتمالی ندارد. یعنی نیازی نیست ۱۰ یا ۲۰ درصد مبلغ چک را در صندوق دادگستری گرو بگذارید.

• اثر: پلاک خودرو در سیستم پلیس راهور «توقیف» می‌شود و امکان تعویض پلاک از بین می‌رود.
• هشدار مهم: اگر صرفاً درخواست «تامین خواسته» داده‌اید (و نه اجراییه ماده ۲۳)، باید ظرف ۱۰ روز از تاریخ صدور قرار، دادخواست اصلی یا درخواست اجراییه را ثبت کنید؛ وگرنه توقیف پلاک با درخواست بدهکار لغو می‌شود.

۲. درخواست صدور اجراییه (ماده ۲۳ قانون صدور چک)

این شاه‌کلید قانون جدید است. اگر چک شما صیادی است و گواهینامه عدم پرداخت کد رهگیری‌دار دارد، نیازی به جلسه رسیدگی و صدور حکم نیست. مستقیماً درخواست «صدور اجراییه» می‌دهید. این اجراییه حکم قطعی محسوب می‌شود.

۳. توقیف فیزیکی و انتقال به پارکینگ

پس از صدور اجراییه و پایان مهلت ۱۰ روزه قانونی برای پرداخت، پرونده به واحد «اجرای احکام» می‌رود. اینجا جایی است که توقیف سندی به توقیف فیزیکی تبدیل می‌شود:

1. دستور توقیف فیزیکی: قاضی اجرا نامه‌ای به یگان‌های انتظامی می‌زند که "خودرو مشاهده و متوقف شود".
2. توقیف در محل: اگر جای ماشین را می‌دانید، با مأمور کلانتری می‌روید و ماشین را با جرثقیل می‌برید.
3. توقیف سیستمی: اگر جای ماشین را نمی‌دانید، پلاک در لیست سیاه پلیس قرار می‌گیرد تا در صورت مشاهده در سطح شهر متوقف شود.

نکته وکیل: در مرحله تامین خواسته (قبل از اجراییه)، معمولاً قضات دستور توقیف فیزیکی و انتقال به پارکینگ را نمی‌دهند و فقط پلاک را قفل می‌کنند؛ مگر اینکه ثابت کنید بدهکار قصد آسیب رساندن به خودرو را دارد.

آیا خودرو جزء مستثنیات دین است؟ (چالش تاکسی و اسنپ)

پس از توقیف فیزیکی، بدهکار ممکن است با استناد به ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی ادعا کند که خودرو «وسیله امرار معاش ضروری» (مستثنیات دین) است.

برای جزئیات کامل، مقاله مستثنیات دین چیست؟ اموالی که قانون از توقیف منع کرده است را بخوانید.

رویه قضایی فعلی:

• خودروی لوکس: حتی اگر بدهکار با خودروی میلیاردی مسافرکشی کند، دادگاه آن را می‌فروشد، مبلغی برای خرید یک خودروی معمولی (مثلاً سمند یا پراید) به او می‌دهد و مابقی را به شما پرداخت می‌کند.
• خودروی کار واقعی: اگر خودرو تاکسی زرد، وانت بار یا تنها وسیله درآمد (مثلاً در اسنپ) باشد و قیمت متعارفی داشته باشد، احتمال رفع توقیف وجود دارد.

خودروهای لیزینگی و رهنی: یک دام حقوقی

بسیاری از موکلین می‌پرسند "بدهکار یک ماشین مدیران خودرو دارد که قسطی خریده، آیا می‌توانم توقیف کنم؟"

پاسخ دقیق حقوقی: در قراردادهای لیزینگ (اجاره به شرط تملیک)، تا زمانی که اقساط تمام نشود، سند مالکیت به نام شرکت لیزینگ است، نه بدهکار. بنابراین:

• شما نمی‌توانید خودرو را توقیف فیزیکی کنید یا بفروشید، چون متعلق به شخص ثالث (شرکت) است.
• توقیف مازاد هم در عمل کاربرد ندارد، مگر اینکه بدهکار اقساط را تمام کرده باشد و فقط منتظر انتقال سند باشد. در غیر این صورت، شرکت لیزینگ با اعتراض ثالث، فوراً خودرو را آزاد می‌کند.

نتیجه‌گیری و نقشه راه عملی

توقیف خودرو برای چک برگشتی مسیری هموارتر از سایر دعاوی دارد، به شرطی که از امتیازات قانونی (مثل معافیت از خسارت احتمالی و اجراییه مستقیم ماده ۲۳) استفاده کنید.

۳ قدم فوری که باید بردارید:

1. اقدام ترکیبی: همزمان درخواست «تامین خواسته» (برای قفل سریع پلاک) و «صدور اجراییه ماده ۲۳» (برای شروع عملیات اجرا) را ثبت کنید.
2. رصد هوشمند: اگر پلاک را توقیف کردید اما ماشین مخفی است، از وکیل خود بخواهید امکان ردیابی پلاک از طریق دوربین‌های شهری (در پرونده‌های سنگین) را بررسی کند.
3. بررسی مالکیت: قبل از هزینه برای توقیف، مطمئن شوید خودرو لیزینگی نیست و سند قطعی یا برگ سبز به نام خود بدهکار است.

سوالات متداول

۱. آیا برای توقیف خودرو بابت چک باید پولی به دادگاه بدهم؟

خیر. طبق ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، صدور قرار تامین خواسته برای چک (و سفته واخواست شده) نیاز به تودیع خسارت احتمالی ندارد و رایگان است (به جز هزینه دادرسی جزئی).

۲. تفاوت توقیف در اجرای ثبت و دادگاه در چیست؟

سرعت توقیف پلاک در هر دو تقریباً یکسان است. اما اگر هدف نهایی شما گرفتن «حکم جلب» در صورت پیدا نشدن خودرو است، باید حتماً از طریق دادگاه اقدام کنید. ثبت قدرت صدور حکم جلب را ندارد.

۳. اگر ماشین به نام همسر بدهکار باشد، قابل توقیف است؟

خیر. اموال همسر مستقل است. مگر اینکه ثابت کنید بدهکار بعد از تاریخ سررسید چک و به قصد فرار از دین، ماشین را صوری به نام همسرش زده است که دعوای جداگانه‌ای می‌طلبد.

۴. اعتبار توقیف پلاک چقدر است؟

اگر از طریق تامین خواسته اقدام کردید، فقط ۱۰ روز فرصت دارید دادخواست اصلی یا اجراییه بدهید. اگر این کار را نکنید، توقیف باطل می‌شود. اما در مرحله اجرا، تا زمان تعیین تکلیف نهایی پلاک توقیف می‌ماند.

۵. آیا پلیس خودش دنبال ماشین توقیفی می‌گردد؟

پلیس به صورت اختصاصی مأمور تجسس برای خودروی شما نمی‌شود. پلاک در سیستم «لیست سیاه» می‌رود و اگر در ایست بازرسی یا توسط دوربین‌های خاص رویت شود، متوقف می‌گردد. پیگیری شخصی شما تأثیر زیادی در سرعت کار دارد.

۶. هزینه پارکینگ خودروی توقیفی با چه کسی است؟

پرداخت اولیه با شما (محکوم‌له) است، اما تمام این مبالغ به عنوان «هزینه اجرا» محاسبه شده و در نهایت از جیب بدهکار (یا فروش خودرو) به شما برگردانده می‌شود.