تکلیف مهریه در طلاق خلع چیست؟ شرایط بخشش و بازگشت قانونی
خلاصه سریع و کاربردی:
- در طلاق خلع، زن به دلیل کراهت (بیمیلی شدید) نسبت به شوهر، مالی را به او میبخشد تا رضایت به طلاق دهد.
- این مال (فدیه) میتواند کل مهریه، بخشی از آن و یا حتی مبلغی بیشتر از مهریه باشد.
- طلاق خلع از نوع بائن است؛ یعنی پس از جاری شدن صیغه طلاق، مرد حق رجوع (بازگشت) به زن را ندارد.
- نکته حیاتی: اگر زن در دوران عده پشیمان شود و مال بخشیده شده (مهریه) را پس بگیرد، طلاق به «رجعی» تبدیل شده و مرد نیز حق بازگشت به زندگی مشترک را پیدا میکند.
طلاق خلع یکی از شایعترین انواع طلاق در رویه قضایی دادگاههای خانواده ایران است که بر پایه ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی استوار است. تصور کنید زنی به هر دلیلی به شدت از همسرش بیزار است، اما دلیل محکمهپسندی (مانند ضرب و شتم یا اعتیاد شدید) برای طلاق یکطرفه ندارد و شوهر نیز حاضر به طلاق نیست. در اینجا، قانونگذار راهکاری به نام «خُلع» را پیشبینی کرده است: آزادی در برابر پرداخت مال.
فرض کنید موکلی به نام «مریم» داریم که پس از ۵ سال زندگی مشترک، بدون هیچگونه مشکل حاد ظاهری، دیگر قادر به تحمل زندگی با همسرش نیست. همسر او راضی به طلاق نمیشود مگر اینکه مریم از حق و حقوق مالی خود بگذرد. در این سناریو، مریم با بخشیدن تمام یا بخشی از مهریه خود به شوهر (تحت عنوان فدیه)، رضایت او را جلب میکند. اما آیا مریم میتواند بعداً مهریه را پس بگیرد؟ و آیا شوهر موظف به قبول این پیشنهاد است؟ در ادامه به عنوان وکیل پایه یک دادگستری، تمام زوایای پنهان این معامله حقوقی را برایتان روشن میکنم.
شرایط بخشش مهریه در طلاق خلع و مفهوم فدیه
رکن اصلی طلاق خلع، «بذل» یا بخشش مالی از سوی زن به مرد است تا او را راضی به جدایی کند. در اصطلاح حقوقی به این مال «فدیه» یا «مابذل» گفته میشود. برخلاف تصور عموم که فکر میکنند در طلاق خلع حتماً باید کل مهریه بخشیده شود، قانونگذار دست طرفین را باز گذاشته است.
بر اساس موازین شرعی و مواد قانونی جاری، مقدار این مال (فدیه) توافقی است. یعنی:
- ممکن است زن تمام مهریه خود را ببخشد.
- ممکن است فقط تعداد مشخصی سکه یا بخشی از اموال را ببخشد.
- حتی ممکن است مبلغی بیشتر از مهریه (مثلاً یک ملک شخصی) را به شوهر بدهد تا او راضی شود.
نکته بسیار مهم این است که در طلاق خلع، «کراهت» باید از سمت زن باشد. اگر بیزاری دوطرفه باشد، نوع طلاق متفاوت شده و «مبارات» نامیده میشود که احکام خاص خود را دارد. برای درک بهتر تفاوت این موارد با طلاق توافقی که در آن زن و شوهر بر سر همه چیز صلح میکنند، پیشنهاد میکنم مقاله طلاق توافقی: مراحل، شرایط و مزایای آن برای زوجین را مطالعه کنید تا مسیر درست را انتخاب نمایید.
جدول مقایسه وضعیت مهریه در انواع طلاق
برای اینکه دقیقاً بدانید جایگاه طلاق خلع نسبت به سایر روشهای جدایی کجاست، جدول زیر بر اساس رویه قضایی دادگاههای ایران تنظیم شده است:
| نوع طلاق | وضعیت مهریه | حق رجوع مرد | نیاز به رضایت مرد |
|---|---|---|---|
| طلاق خلع | بخشش تمام یا بخشی از مهریه (توافقی) | ندارد (مگر زن مهریه را پس بگیرد) | بله (باید بذل را قبول کند) |
| طلاق مبارات | بخشش مهریه (حداکثر تا میزان مهریه) | ندارد | بله (کراهت دوطرفه است) |
| طلاق از طرف مرد | باید کامل پرداخت شود (مگر توافق کنند) | دارد (در ایام عده) | اختیار با مرد است |
آیا زن میتواند مهریه بخشیده شده را پس بگیرد؟ (رجوع به مابذل)
این بخش، حساسترین و خطرناکترین قسمت ماجراست که بسیاری از بانوان از آن بیاطلاع هستند. همانطور که گفته شد، طلاق خلع «بائن» است، یعنی پس از جاری شدن صیغه، پیوند زناشویی کاملاً قطع میشود و مرد حق ندارد به زن رجوع کند. اما قانونگذار یک «حق پشیمانی» برای زن در نظر گرفته است.
در مدت زمانی که زن در «عده» به سر میبرد (معمولاً ۳ ماه و ۱۰ روز)، او حق دارد از بخشش خود پشیمان شود و به اصطلاح حقوقی «رجوع به مابذل» کند. یعنی به دفترخانه مراجعه کرده و اعلام کند که مهریه یا مال بخشیده شده را میخواهد.
پیامد خطرناک پس گرفتن مهریه
به محض اینکه زن تقاضای بازگشت مهریه را در ایام عده ثبت کند، ماهیت طلاق از «بائن» به «رجعی» تغییر میکند. به زبان ساده، با این کار، حق رجوع مرد نیز زنده میشود و او بلافاصله میتواند بدون نیاز به عقد مجدد، به زندگی زناشویی بازگردد و طلاق را عملاً باطل کند.
مثال واقعی: خانمی با بخشیدن ۵۰۰ سکه مهریه، طلاق خلع میگیرد. دو هفته بعد، پشیمان شده و طی اظهارنامهای اعلام میکند که ۵۰۰ سکه را میخواهد. به محض ابلاغ این درخواست، شوهر نیز اعلام «رجوع» میکند و زن قانوناً دوباره همسر او محسوب میشود؛ با این تفاوت که این بار هم شوهر را دارد و هم مهریهای که احتمالاً مرد توان پرداختش را ندارد و باید برای آن قسطبندی (اعسار) کند.
اگر با مفاهیم بخشش مهریه آشنایی کامل ندارید، خواندن مقاله شرایط بخشیدن مهریه و آثار قانونی آن برایتان بسیار راهگشا خواهد بود.
آیا شوهر مجبور به قبول طلاق خلع است؟
خیر. طلاق خلع یک قرارداد دوطرفه است. درست است که ریشه آن بیزاری زن است، اما مرد باید پیشنهاد مالی زن (فدیه) را بپذیرد تا صیغه طلاق جاری شود. اگر مرد لجبازی کند و حتی با دریافت کل مهریه راضی به طلاق نشود، دادگاه نمیتواند او را مجبور به طلاق خلع کند.
در این شرایط، زن باید مسیر استراتژیک خود را تغییر دهد. اگر واقعاً زندگی برای زن غیرقابل تحمل است و شوهر با پول هم راضی نمیشود، باید به سمت اثبات «عسر و حرج» برود. در طلاق عسر و حرجی، نیازی به رضایت مرد نیست و دادگاه حکم طلاق را صادر میکند. البته داشتن حق طلاق (وکالت در طلاق) نیز میتواند این بنبست را بدون نیاز به بذل مهریه حل کند.
نتیجهگیری و گامهای عملی بعدی
مهریه در طلاق خلع، ابزاری برای خریدن آزادی است، اما استفاده از آن نیازمند هوشمندی حقوقی بالایی است تا گرفتار بازگشت ناخواسته همسر نشوید.
آنچه باید به خاطر بسپارید:
- میزان بذل مهریه کاملاً به توافق شما و قدرت چانهزنیتان بستگی دارد.
- در متن طلاقنامه حتماً باید عبارت «حق رجوع به مابذل را از خود سلب و ساقط نمود» را با دقت بررسی کنید؛ هرچند در عمل، حق رجوع در ایام عده از نظر برخی فقها و حقوقدانان قابل اسقاط نیست.
- اگر مهریه را پس بگیرید، مرد هم میتواند شما را پس بگیرد!
۳ قدم عملی پیشنهادی:
- پیش از هر اقدامی، با همسر خود مذاکره کنید تا ببینید با چه مبلغی (چه میزان از مهریه) حاضر به توافق است.
- اگر اموالی ندارید و نگران قسطبندی مهریه در صورت رجوع هستید، مقاله دعوای اعسار از پرداخت مهریه را مطالعه کنید.
- حتماً پیش از جاری شدن صیغه طلاق خلع، با یک وکیل متخصص مشورت کنید تا متن بذل مهریه را به گونهای تنظیم کند که راه سوءاستفادههای احتمالی بسته شود.
سوالات متداول
آیا در طلاق خلع میتوان حضانت فرزندان را به جای مهریه گرفت؟
بله، قانوناً «فدیه» میتواند هر چیزی باشد. زن میتواند در قبال گرفتن حضانت فرزندان، مهریه خود را به شوهر ببخشد تا او راضی به طلاق خلع شود.
اگر زن یائسه باشد، امکان رجوع به مهریه وجود دارد؟
خیر. زنان یائسه و زنانی که با شوهر نزدیکی نداشتهاند (باکره)، عده ندارند. چون عده ندارند، فرصتی برای «رجوع به مابذل» و پس گرفتن مهریه نیز وجود نخواهد داشت و طلاق قطعی و غیرقابل بازگشت است.
آیا نفقه زن در ایام عده طلاق خلع پرداخت میشود؟
خیر، در طلاق خلع چون طلاق بائن است و رابطه زوجیت کاملاً قطع شده، زن در ایام عده مستحق نفقه نیست، مگر اینکه باردار باشد.
آیا پدر زن میتواند بدون اجازه او مهریه را ببخشد تا طلاق بگیرد؟
خیر، مهریه حق مالی انحصاری زن است و هیچکس، حتی پدر یا جد پدری، نمیتواند بدون وکالتنامه رسمی از طرف زن، آن را بذل کند.
اگر شوهر بعد از طلاق خلع پشیمان شود چه؟
مرد در طلاق خلع هیچ حق رجوعی ندارد. تنها در صورتی راه برای او باز میشود که زن ابتدا مهریه بخشیده شده را پس بگیرد.
حداقل مبلغی که باید بخشیده شود چقدر است؟
هیچ حداقلی در قانون تعیین نشده است. اگر مرد راضی باشد، زن میتواند حتی با بخشیدن یک شاخه گل یا ۱۰ هزار تومان، طلاق خلع بگیرد؛ اما در عرف معمولاً بخش قابل توجهی از مهریه بذل میشود.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬