سهمالارث پدر و مادر از فرزند؛ راهنمای جامع محاسبه و تقسیم ترکه
خلاصه سریع:
- اگر متوفی فرزند (پسر یا دختر) داشته باشد → سهم هر یک از والدین یک ششم از ترکه است.
- اگر متوفی فرزند نداشته باشد و مادر حاجب (برادر یا خواهر متوفی) نداشته باشد → سهم مادر یک سوم و سهم پدر دو سوم است.
- در حضور "یک دختر" و والدین (بدون حاجب) → سهم نهایی هر یک از والدین یک پنجم (۱/۵) و سهم دختر سه پنجم (۳/۵) از کل ترکه است.
- در تمامی حالات، سهم همسر (یک چهارم یا یک هشتم) و بدهیهای متوفی پیش از تقسیم ارث میان والدین پرداخت میشود.
فقدان فرزند، علاوه بر بار عاطفی سنگین، مسائل حقوقی پیچیدهای را در خصوص ماترک و اموال بر جای مانده ایجاد میکند. طبق قانون مدنی ایران، والدین در طبقه اول وراث قرار دارند و در کنار همسر و اولاد متوفی، از اموال او سهم میبرند. با این حال، محاسبه دقیق سهمالارث پدر و مادر یک عدد ثابت نیست و بسته به حضور سایر وراث و قواعدی چون "حجب" و "رد"، دستخوش تغییرات جدی میشود.
بر اساس مواد ۹۰۶ تا ۹۰۹ قانون مدنی، تقسیم ارث میان والدین باید با دقت بالایی انجام شود تا از تضییع حقوق شرعی و قانونی جلوگیری گردد. بسیاری از وراث به دلیل عدم اطلاع از نحوه محاسبه "مازاد ترکه" یا اولویت دیون، دچار اختلافات طولانیمدت در دادگاهها میشوند. در رویه قضایی جاری، آگاهی از این جزییات یا بهرهمندی از مشاوره با وکیل ارث اولین و مهمترین گام برای تقسیم عادلانه اموال است.
تصور کنید فرزندی فوت شده و اکنون میان والدین و همسر او بر سر تقسیم خانه یا حساب بانکی اختلاف ایجاد شده است؛ در چنین شرایطی، قانون تکلیف را روشن کرده است. در ادامه این مقاله، سناریوهای مختلف محاسبه ارث والدین را طبق آخرین رویه قضایی و قوانین جاری ایران بررسی میکنیم.
جدول مقایسه سهمالارث پدر و مادر در حالتهای مختلف
این جدول سهم نهایی والدین را پس از اعمال قواعد "رد" (تقسیم مازاد) و در صورت عدم وجود همسر نشان میدهد:
| ترکیب وراث طبقه اول | سهم نهایی مادر | سهم نهایی پدر | نحوه تقسیم مازاد (رد) |
|---|---|---|---|
| فقط پدر و مادر (بدون فرزند و حاجب) | یک سوم (۱/۳) | دو سوم (۲/۳) | مازاد ندارد (تقسیم فرضی) |
| پدر، مادر و برادران متوفی (بدون فرزند) | یک ششم (۱/۶) | پنج ششم (۵/۶) | حاجب سهم مادر را به نفع پدر کم میکند. |
| والدین + یک یا چند فرزند پسر | یک ششم (۱/۶) | یک ششم (۱/۶) | مابقی (۴/۶) به پسر(ها) میرسد. |
| والدین + فقط یک دختر (بدون حاجب) | یک پنجم (۱/۵) | یک پنجم (۱/۵) | مازاد به نسبت ۳:۱:۱ بین همه رد میشود. |
| انفراد مادر یا پدر (تنها وارث) | تمام ترکه | تمام ترکه | کل مال به وارث تنها میرسد. |
۱. محاسبه سهم والدین در حضور فرزندان (فرزند پسر در برابر دختر)
حضور اولاد (فرزند) سهم والدین را از حالتهای بالاتر به یک ششم تقلیل میدهد. اما نحوه نهایی شدن این عدد در فرآیند "رد" متفاوت است:
الف) اگر متوفی فرزند پسر داشته باشد
در این حالت، سهم هر یک از والدین دقیقاً یک ششم از کل ترکه است. مابقی اموال متعلق به پسر (یا پسران و دختران به نسبت دو به یک) است. در این سناریو، هیچ مازادی به والدین بازگردانده نمیشود؛ زیرا وجود پسر مانع از "رد" اموال به والدین است.
ب) سهم والدین در حضور "فقط یک دختر" (فرمول دقیق رد)
این مورد یکی از چالشبرانگیزترین مباحث حقوقی است. طبق ماده ۹۰۸ قانون مدنی، سهم دختر ۱/۲ و سهم هر یک از والدین ۱/۶ است. مجموع اینها ۵/۶ میشود (۳/۶ + ۱/۶ + ۱/۶). ۱/۶ باقیمانده باید به نسبت فرضها بین تمام وراث تقسیم شود.
محاسبه نهایی: با تقسیم مازاد به نسبت ۳ (دختر)، ۱ (پدر) و ۱ (مادر)، مجموعاً ۵ سهم ایجاد میشود. در نهایت:
- سهم دختر: سه پنجم (۳/۵) از کل ترکه.
- سهم هر یک از والدین: یک پنجم (۱/۵) از کل ترکه.
نکته مهم این است که در حضور دختر، وجود برادران متوفی (حاجب) مانع از ارثبری مادر از "رد" نمیشود؛ زیرا حجب اخوه فقط در "عدم وجود اولاد" اعمال میگردد.
۲. شرط "حاجب" و کاهش سهم مادر در غیاب فرزند
اگر متوفی فرزندی نداشته باشد، سهم مادر ۱/۳ است، مگر اینکه "حاجب" داشته باشد. طبق ماده ۸۹۲ قانون مدنی، برادران و خواهران متوفی در صورت داشتن شرایط زیر، سهم مادر را به ۱/۶ کاهش میدهند تا مابقی به پدر برسد:
- متوفی اصلاً فرزند نداشته باشد.
- پدر متوفی زنده باشد.
- حداقل دو برادر، یا یک برادر با دو خواهر، یا چهار خواهر موجود باشند.
- آنها ابوینی یا ابی باشند (از طرف پدر با متوفی مشترک باشند).
در صورت وجود این شرایط، سهم مادر به حداقل (۱/۶) رسیده و مابقی (۵/۶) سهم پدر خواهد بود. برای تعیین دقیق این نسبتها، دریافت گواهی انحصار وراثت الزامی است.
۳. اولویت مهریه زوجه و بدهیها بر سهمالارث پدر و مادر
یکی از سوالات حیاتی والدین این است که "آیا ابتدا سهم ما پرداخت میشود یا مهریه عروس؟". بر اساس قوانین جاری ایران، ترکه متوفی قبل از تقسیم میان وراث باید تصفیه شود.
مطابق ماده ۸۶۹ قانون مدنی، دیون و واجبات مالی متوفی (مانند بدهی به بانکها و مهریه همسر) مقدم بر ارث است. مهریه زوجه "دین ممتاز" محسوب میشود و باید پیش از هرگونه تقسیمی از اصل اموال کسر گردد.
همچنین اگر متوفی همسر داشته باشد، سهم او (۱/۴ در صورت نبود فرزند و ۱/۸ در صورت وجود فرزند) ابتدا از اموال کسر شده و سپس مابقی طبق نسبتهای ذکر شده بین والدین تقسیم میشود. برای درک بهتر، مطالعه مقاله مطالبه مهریه پس از فوت شوهر پیشنهاد میشود.
۴. مثالهای عددی و کاربردی برای محاسبه
مثال ۱ (در حضور دختر و همسر): فردی فوت شده و اموال او پس از تصفیه بدهیها ۹۰۰ میلیون تومان است. وراث او عبارتند از: همسر، پدر، مادر و یک دختر.
۱. ابتدا سهم همسر (یک هشتم) معادل ۱۱۲.۵ میلیون تومان کسر میشود.
۲. مبلغ باقیمانده (۷۸۷.۵ میلیون) به ۵ قسمت تقسیم میشود (۳ قسمت برای دختر، ۱ قسمت برای هر یک از والدین).
۳. سهم هر یک از والدین ۱۵۷.۵ میلیون تومان خواهد بود.
مثال ۲ (بدون فرزند با حضور حاجب): متوفی فرزندی ندارد. پدر، مادر و دو برادر او زنده هستند. کل دارایی ۶۰۰ میلیون تومان است.
۱. چون متوفی فرزند ندارد و پدر زنده است، برادران "حاجب" مادر میشوند.
۲. سهم مادر به ۱/۶ (۱۰۰ میلیون) کاهش مییابد و سهم پدر ۵۰۰ میلیون تومان میشود.
نتیجهگیری و گامهای عملی بعدی
محاسبه سهمالارث پدر و مادر از فرزند، دقایق حقوقی بسیاری دارد که نادیده گرفتن آنها میتواند منجر به تقسیم ناعادلانه ترکه شود. به یاد داشته باشید که حضور دختر باعث میشود والدین از طریق "رد" سهم بیشتری (یک پنجم) نسبت به فرض اولیه (یک ششم) ببرند، اما وجود پسر سهم آنها را در همان یک ششم قفل میکند.
آنچه باید بدانید:
- والدین از عین تمام اموال (زمین، خانه، طلا و نقدینگی) ارث میبرند.
- بدهیهای متوفی و مهریه همسر همواره اولویت اول پرداخت هستند.
- در صورتی که هر یک از والدین تنها وارث باشند، تمام ۱۰۰٪ اموال به آنها میرسد.
گامهای عملی:
- فهرستبرداری دقیق از تمامی اموال منقول و غیرمنقول متوفی.
- اقدام برای دریافت گواهی انحصار وراثت از طریق دفاتر خدمات قضایی.
- تسویه بدهیهای مالیاتی و دیون متوفی برای جلوگیری از جریمههای قانونی.
- به دلیل پیچیدگی فرمولهای "رد" در حضور دختران، حتماً پیش از تنظیم صلحنامه یا تقسیمنامه، از مشاوره حقوقی تخصصی استفاده کنید.
سوالات متداول
۱. اگر متوفی فقط مادر داشته باشد، ارث چگونه تقسیم میشود؟
در صورتی که هیچ وارث دیگری در طبقه اول (مثل پدر یا فرزند) وجود نداشته باشد، طبق ماده ۹۰۶ قانون مدنی، تمام ترکه به مادر میرسد.
۲. آیا برادران متوفی در حضور "دختر"، سهم مادر را کم میکنند؟
خیر؛ حجب مادر توسط برادران (اخوه) فقط زمانی اعمال میشود که متوفی اصلاً فرزندی نداشته باشد. در حضور دختر، برادران تأثیری بر سهم مادر ندارند.
۳. سهم والدین از "دیه" فرزند چقدر است؟
دیه در حکم مال متوفی است و دقیقاً مانند سایر اموال، پس از کسر سهم همسر، بین والدین بر اساس نسبتهای یک ششم یا یک سوم تقسیم میشود.
۴. آیا پدر و مادر از "زمین" فرزند ارث میبرند یا فقط از قیمت آن؟
والدین از "عین" تمام اموال غیرمنقول (هم زمین و هم ساختمان) ارث میبرند؛ برخلاف زوجه که فقط از قیمت ابنیه سهم میبرد.
۵. سهم ارث والدین در صورت وجود چند دختر چقدر است؟
اگر متوفی چند دختر و والدین داشته باشد، سهم والدین هر کدام ۱/۶ و سهم دختران مجموعاً ۲/۳ است. در این حالت چون مجموع سهام ۱ میشود، دیگر "رد" یا مازاد وجود ندارد.
۶. آیا میتوان با وصیتنامه، پدر یا مادر را از ارث محروم کرد؟
خیر؛ محرومیت از ارث در قانون ایران وجاهت قانونی ندارد. متوفی فقط میتواند تا "یک سوم" اموالش را وصیت کند و دوسوم مابقی طبق قانون تقسیم میشود.
۷. سهم والدین از مهریه فرزندشان (اگر متوفی زن باشد) چقدر است؟
مهریه جزو ماترک زن است. اگر زنی فوت کند، والدین او میتوانند سهم قانونی خود را از مهریه او (که بر ذمه داماد است) مطالبه کنند.
۸. اگر متوفی مسلمان و والدین او کافر باشند، ارث به آنها میرسد؟
خیر؛ کفر از موانع قطعی ارث است. اگر متوفی مسلمان باشد، وراث کافر از او ارث نخواهند برد.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬