نحوه وصول چک در وجه شخص چگونه است؟ (قوانین جدید و بخشنامه)
خلاصه سریع و حیاتی (طبق آخرین بخشنامه بانک مرکزی):
- شرط حیاتی ثبت: در چکهای بنفش (صیادی)، نوشتههای روی کاغذ بدون ثبت در سامانه صیاد فاقد هرگونه اعتبار قانونی است. بانکها مکلفند از پرداخت وجه چکی که در سامانه به نام دارنده ثبت نشده، خودداری کنند.
- ممنوعیت پشتنویسی فیزیکی: طبق بخشنامه جدید، پشتنویسی کاغذی برای انتقال چک به دیگری مطلقاً بیاعتبار است؛ انتقال فقط باید از طریق سامانه صیاد انجام شود.
- احراز هویت: تطابق ۱۰۰٪ نام درج شده در سامانه صیاد با کارت ملی هوشمند دارنده الزامی است.
- کسری موجودی: اگر پول در حساب کم باشد، میتوانید "کسری چک" را درخواست کنید (دریافت موجودی فعلی + گواهی عدم پرداخت برای مابقی).
- مهلتها: برای حفظ حق شکایت کیفری ۶ ماه، و برای حفظ حق رجوع به پشتنویس (انتقالدهنده) تنها ۱۵ روز فرصت دارید.
در دنیای حقوقی و بانکی امروز ایران، تصور اینکه "چک یعنی پول نقد"، میتواند خطرناکترین اشتباه یک تاجر یا شهروند باشد. با حذف چکهای در وجه حامل و اجرایی شدن قانون جدید صدور چک، قواعد بازی کاملاً تغییر کرده است. مطابق ماده ۳۱۲ قانون تجارت و اصلاحات اخیر قانون صدور چک ، وصول چک "در وجه شخص معین" دیگر صرفاً بردن یک برگه کاغذ به بانک نیست؛ بلکه یک فرآیند دقیق قانونی و سیستمی است.
بارها دیدهام که افراد به دلیل عدم آگاهی از یک نکته ظریف (مثل تفاوت مهلت ۱۵ روزه با ۶ ماهه)، سرمایه زندگیشان را از دست دادهاند. در این مقاله جامع، نه تنها نحوه نقد کردن چک در وجه شخص را یاد میگیرید، بلکه با نکات طلایی بخشنامههای جدید که کمتر جایی گفته شده، آشنا میشوید تا هرگز دست خالی از بانک برنگردید.
تفاوت چک در وجه شخص با چک حامل؛ نکات امنیتی و وصول
سیاستهای اخیر بانک مرکزی برای شفافیت مالی و مبارزه با پولشویی، بساط چکهای حامل را در دسته چکهای جدید (صیادی بنفش) برچیده است. اما هنوز چکهای قدیمی در بازار هستند. درک تفاوت این دو برای نحوه برخورد در بانک حیاتی است:
| ویژگی | چک در وجه شخص معین (قانون جدید) | چک در وجه حامل (چکهای قدیمی) |
|---|---|---|
| مالک قانونی | فقط شخصی که کد ملی او در سامانه صیاد ثبت و تایید شده است. | هر شخصی که چک را در دست دارد (دارنده). |
| نحوه انتقال | فقط ثبت انتقال در سامانه صیاد (پشتنویسی کاغذی باطل است). | با امضای پشت چک و دستبهدست کردن (قبض و اقباض). |
| مدارک وصول | کارت ملی هوشمند + تطبیق سیستمی اجباری. | کارت ملی هوشمند (برای مبالغ بالا احراز هویت دقیق و ثبت سیستمی انجام میشود). |
| ریسک جعل و سرقت | بسیار پایین (چک سرقتی قابل نقد شدن نیست). | بسیار بالا. |
مراحل گامبهگام وصول چک در وجه شخص
برای اینکه در باجه بانک با جمله "متاسفم، نمیتوانیم پرداخت کنیم" مواجه نشوید، این مراحل را مو به مو اجرا کنید:
۱. استعلام و تایید در سامانه صیاد (گام حیاتی)
قبل از اینکه چک را از صادرکننده بگیرید، گوشی خود را بردارید و سامانه صیاد (اپلیکیشنهای بانکی یا اینترنت بانک) را چک کنید. طبق ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک:
- چک باید به نفع شما (با کد ملی دقیق) ثبت شده باشد.
- شما باید دریافت چک را در سامانه تایید کنید.
- هشدار وکیل: اگر روی کاغذ چک نام شما باشد اما در سیستم ثبت نشده باشد، این برگه طبق بخشنامه مهر ۱۴۰۴ بانک مرکزی، ارزش سند تجاری را ندارد و بانک حتی گواهی عدم پرداخت هم صادر نمیکند (فقط یک سند مدنی عادی است).
۲. مراجعه به بانک و احراز هویت
با در دست داشتن اصل چک و کارت ملی به شعبه بروید. متصدی بانک، هویت شما را با سامانه ثبت احوال و سامانه صیاد تطبیق میدهد. اگر وکیل یا نماینده قانونی هستید، باید وکالتنامه رسمی یا حکم نمایندگی ارائه دهید.
۳. وضعیت موجودی: پرداخت کامل، کسری یا برگشت؟
در این مرحله سه حالت پیش میآید:
- موجودی کافی است: وجه به شما پرداخت یا به حسابتان واریز میشود.
- موجودی صفر است: درخواست صدور "گواهی عدم پرداخت" با درج کد رهگیری بانک مرکزی کنید.
- موجودی کمتر از مبلغ چک است (بسیار مهم): طبق قانون، شما حق دارید تمام موجودی فعلی حساب را دریافت کنید و برای باقیمانده مبلغ، گواهی عدم پرداخت بگیرید. بانک مکلف است مبلغ موجود را به شما بدهد و روی چک قید کند که بخشی از آن پرداخت شده است.
نکته مهم در رویه جدید اجرایی: پس از صدور گواهی عدم پرداخت، طبق اصلاحات جدید، اطلاعات صادرکننده در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت میشود. صادرکننده ۱۰ روز مهلت دارد تا رضایت شما را جلب یا مبلغ را تامین کند؛ در غیر این صورت محدودیتهای بانکی (مسدودی حسابها) اعمال خواهد شد. برای آگاهی از مراحل بعد از برگشت زدن، مقاله راهنمای جامع وصول چک برگشتی را مطالعه کنید.
آیا میتوان چک در وجه شخص را به دیگری واگذار کرد؟ (خطر حقوقی)
این بخش جایی است که بسیاری از افراد به دلیل عادت به قوانین قدیم، دچار دردسر میشوند.
در چکهای صیادی (بنفش)
پاسخ کوتاه: بله، اما فقط از طریق سامانه صیاد.
طبق آخرین بخشنامه بانک مرکزی و آرای وحدت رویه، پشتنویسی فیزیکی چکهای جدید بدون ثبت سیستمی، کانلمیکن (باطل) است. یعنی اگر شخصی چکی را که به نام اوست پشتنویسی کند و به شما بدهد اما در سیستم انتقال ندهد، شما هیچ حقی نسبت به آن چک ندارید و بانک چک را از شما قبول نمیکند.
برای یادگیری روش صحیح انتقال و جلوگیری از کلاهبرداری در این زمینه، حتماً مقاله صفر تا صد پشتنویسی و انتقال چک در قانون جدید را بخوانید.
در چکهای قدیمی
در چکهای طرح قدیم (رنگهای سبز و کرم)، همچنان میتوانید با امضای پشت چک (ظهرنویسی)، آن را به شخص دیگر منتقل کنید، مگر اینکه روی چک عبارت "غیرقابل انتقال" درج شده باشد.
حالتهای خاص و پیچیده در وصول چک
۱. فوت صادرکننده یا دارنده چک
بسیاری تصور میکنند با فوت صادرکننده، چک بیاعتبار میشود.
قانون چه میگوید؟
- اگر بانک از فوت بیخبر باشد: چک را پاس میکند و این پرداخت صحیح است.
- اگر بانک مطلع باشد: حساب مسدود میشود و پولی پرداخت نمیگردد. در این حالت، چک برگشت نمیخورد (به معنای متداول) و امکان شکایت کیفری وجود ندارد (چون فوت، وصف کیفری را از بین میبرد). شما باید با دریافت گواهی عدم پرداخت (به دلیل مسدودی)، به دادگاه حقوقی مراجعه کرده و دادخواست مطالبه وجه علیه ورثه بدهید.
اگر دارنده چک (شما) فوت کند، ورثه باید ابتدا گواهی انحصار وراثت دریافت کرده و سپس برای تقسیم مبلغ چک یا وصول آن اقدام کنند. جزئیات بیشتر در مقاله مدارک لازم برای انحصار وراثت و مراحل قانونی آن موجود است.
۲. خطخوردگی یا مغایرت نام
بانک در مورد چکهای در وجه شخص بسیار سختگیر است. اگر نام خانوادگی شما "محمدی" است و در چک "محمدینیا" نوشته شده، بانک پرداخت نخواهد کرد مگر اینکه احراز هویت برای رئیس شعبه قطعی شود. در چکهای صیادی، ملاک نهایی کد ملی ثبت شده در سیستم است و خطخوردگی روی کاغذ تاثیری در تغییر ذینفع ندارد.
مهلتهای طلایی که نباید اشتباه بگیرید!
یکی از بزرگترین اشتباهات موکلین من، خلط مبحث بین مهلتهای "قانون تجارت" و "قانون صدور چک" است. این جدول را به خاطر بسپارید:
| اقدام قانونی | مهلت زمانی (از تاریخ سررسید چک) | نتیجه عدم رعایت |
|---|---|---|
| شکایت علیه پشتنویس (ظهرنویس) | ۱۵ روز | اگر تا ۱۵ روز گواهی عدم پرداخت نگیرید، دیگر نمیتوانید یقه کسی که چک را به شما منتقل کرده بگیرید (فقط میتوانید از صادرکننده اصلی شکایت کنید). |
| شکایت کیفری (زندان) | ۶ ماه برای برگشت زدن + ۶ ماه برای شکایت | اگر ۶ ماه بگذرد و چک را برگشت نزنید، یا برگشت بزنید و ۶ ماه شکایت نکنید، حق شکایت کیفری میپرد و چک فقط حقوقی میشود. |
| مرور زمان تجاری | ۵ سال از تاریخ گواهی عدم پرداخت | اگر ۵ سال هیچ دعوایی طرح نکنید، چک ویژگی تجاری خود را از دست میدهد و به یک سند طلب عادی تبدیل میشود (وصول بسیار سختتر). |
نتیجهگیری و ۳ گام فوری برای شما
وصول چک در وجه شخص، نیازمند دقت سیستمی است. دیگر اعتبار امضای پشت چک یا ریشسفیدی در شعبه بانک کارساز نیست. سامانه صیاد حرف اول و آخر را میزند.
گامهای عملی و فوری:
- چک نکنید، اعتماد نکنید: به محض دریافت چک، وضعیت ثبت آن را در سامانه صیاد کنترل کنید. اگر ثبت نشده بود، چک را پس دهید چون کاغذ باطله است.
- مراقب مهلت ۱۵ روزه باشید: اگر چک دستبهدست شده (انتقالی است)، حتماً زیر ۱۵ روز آن را برگشت بزنید تا بتوانید از همه نفرات قبلی پولتان را بگیرید.
- اجراییه مستقیم بگیرید: اگر چک صیادی برگشت خورد، دیگر نیازی به دادگاههای طولانی نیست. طبق قانون جدید، میتوانید مستقیماً از طریق دادگاه درخواست صدور اجراییه کنید. برای دانستن چگونگی این کار، مقاله توقیف اموال بدهکار: راهنمای جامع و کامل را بخوانید.
فراموش نکنید که قوانین چک دائماً با بخشنامههای جدید بانک مرکزی بهروز میشوند. اگر مبلغ چک شما سنگین است یا با چالش عدم ثبت در سامانه مواجه شدهاید، پیش از هر اقدام قانونی، مشورت با وکیل متخصص امور بانکی میتواند از زیانهای میلیونی جلوگیری کند.
سوالات متداول
آیا میتوانم چکی که در وجه من است را به همسرم بدهم تا وصول کند؟
خیر. در چکهای در وجه شخص معین، فقط خود شخص (یا وکیل رسمی او با وکالتنامه کاری) میتواند وجه را دریافت کند. اگر میخواهید همسرتان چک را وصول کند، باید در سامانه صیاد چک را به نام ایشان انتقال دهید.
اگر چک در وجه شخص باشد اما در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، چه کنم؟
متاسفانه بانکها طبق قانون جدید مجاز به پرداخت وجه این چکها نیستند و حتی گواهی عدم پرداخت (برگشتی) هم صادر نمیکنند. شما تنها یک سند عادی دارید و باید به عنوان یک طلب مدنی (نه چک تجاری) در دادگاه حقوقی طرح دعوا کنید که زمانبرتر است.
تکلیف چکی که تاریخ آن برای روز تعطیل است چیست؟
چک در اولین روز کاری بعد از تعطیلی قابل وصول است. تاریخ سررسید واقعی همان روز کاری بعد محسوب میشود.
آیا برای مبالغ پایین هم در بانک احراز هویت سختگیرانه انجام میشود؟
بله، طبق مقررات مبارزه با پولشویی، بانکها موظفند برای هر مبلغی هویت دریافتکننده وجه را دقیقاً احراز کنند. همراه داشتن کارت ملی هوشمند الزامی است.
اگر صادرکننده فوت کند، آیا میتوانم سریعاً چک را نقد کنم؟
اگر بانک هنوز از فوت مطلع نشده باشد (حساب مسدود نشده باشد)، بله چک پاس میشود. اما اگر حساب مسدود شده باشد، باید از طریق دادگاه حقوقی و طرفیت قرار دادن ورثه اقدام کنید. مسیر کیفری در این حالت مسدود است.
آیا پشتنویسی چک صیادی برای ضمانت اعتبار دارد؟
خیر، پشتنویسی فیزیکی در چکهای جدید هیچ اثر قانونی ندارد (نه برای انتقال و نه ضمانت). ضمانت هم باید در سامانه صیاد با درج شناسه ملی ضامن ثبت شود.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬