چک برگشتی تا کی اعتبار دارد؟ راهنمای جامع مهلتهای قانونی
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که چکی را در دست دارید و صادرکننده مدام امروز و فردا میکند. با خودتان میگویید: «آیا صبر کردن به ضرر من تمام میشود؟» یا «نکند تاریخ چک بگذرد و دیگر نتوانم کاری بکنم؟». این نگرانی در قوانین جدید چک کاملاً بهجا است. با اجرای کامل اصلاحات قانون صدور چک تا سال ۱۴۰۴، زمان حکم طلا را پیدا کرده است.
اگر مهلتهای طلایی را از دست بدهید، چک شما از یک سند تجاری قدرتمند که حکم پول نقد را دارد، به یک کاغذ عادی تبدیل میشود که وصول آن کفش آهنین میخواهد. در این مقاله، بر اساس آخرین قوانین و رویههای قضایی، دقیقاً بررسی میکنیم که یک چک برگشتی تا چه زمانی اعتبار دارد و مهلتهای قانونی برای شکایت کیفری، اجرای ثبت و دادگاه چقدر است.
آیا چک برگشتی تاریخ انقضا دارد؟
اولین و مهمترین نکته: خودِ برگه چک به عنوان سند بدهی، تقریباً هیچوقت باطل نمیشود (مگر با مرور زمانهای طولانی مدنی). اما «امتیازات تجاری و کیفری» آن تاریخ انقضا دارند. یعنی اگر دیر بجنبید، دیگر نمیتوانید حکم جلب بگیرید، نمیتوانید اموال ضامن را توقیف کنید و دستتان به جایی بند نیست. پس بیایید مهلتها را به تفکیک روش شکایت بررسی کنیم.
۱. مهلتهای شکایت کیفری (قانون ۶ ماه + ۶ ماه)
شکایت کیفری یعنی درخواست مجازات (حبس) برای صادرکننده. این روش فقط برای چکهای «روز» (چکی که تاریخ صدور و سررسید آن یکی است) کاربرد دارد و قویترین اهرم فشار است. طبق ماده ۱۱ قانون صدور چک، باید دو مهلت حیاتی را رعایت کنید:
- ۶ ماه اول (مهلت برگشت زدن): شما از «تاریخ صدور چک» (تاریخی که روی چک نوشته شده) فقط ۶ ماه فرصت دارید که چک را به بانک ببرید و گواهی عدم پرداخت بگیرید.
- ۶ ماه دوم (مهلت شکایت): از تاریخی که گواهی عدم پرداخت را از بانک گرفتید، فقط ۶ ماه فرصت دارید تا به دفاتر خدمات قضایی رفته و شکایت کیفری ثبت کنید.
نکته بسیار مهم: در چکهای روز، تاریخ صدور و سررسید یکی است. اما اگر چک وعدهدار باشد (مثلاً امروز صادر شود برای ۶ ماه دیگر)، طبق قانون جدید اصلاً جنبه کیفری ندارد و باید از روشهای حقوقی یا ثبتی اقدام کنید. برای درک بهتر این مسیر، مقاله مراحل شکایت کیفری چک را مطالعه کنید.
۲. شاهکلیدهای وصول فوری: اجرای ثبت و اجراییه دادگاه
در سالهای اخیر و تا ۱۴۰۴، تمرکز قانونگذار از زندانی کردن افراد (کیفری) به سمت توقیف سریع اموال (حقوقی و ثبتی) تغییر کرده است. اگر چک شما صیادی است، دو راه میانبر دارید:
الف) اجراییه مستقیم دادگاه (ماده ۲۳)
اگر چک شما در سامانه صیاد ثبت شده و گواهی عدم پرداخت دارای «کد رهگیری» باشد، میتوانید بدون نیاز به تشکیل جلسات دادگاه، مستقیماً درخواست صدور اجراییه کنید. دادگاه بلافاصله اجراییه صادر میکند و به بدهکار ۱۰ روز مهلت میدهد. این روش محدودیت زمانی خاصی (مثل ۶ ماه) ندارد، اما هرچه دیرتر اقدام کنید، احتمال خروج اموال از دسترس بدهکار بیشتر میشود.
ب) اقدام از طریق اجرای ثبت
این روش نیازی به مراجعه به دادگستری ندارد. شما با در دست داشتن چک برگشتی به اداره ثبت اسناد میروید و تقاضای توقیف اموال میکنید. این روش برای توقیف خودرو یا ملکی که سند رسمی دارد عالی است. در اینجا هم مهلت زمانی سختگیرانهای وجود ندارد اما چک باید حتماً صیادی و دارای کد رهگیری باشد.
اگر بین این دو روش مردد هستید، مقاله نحوه وصول چک از طریق اجرای ثبت جزئیات دقیقتری به شما میدهد.
۳. مهلت شکایت از ضامنها و ظهرنویسها (خطرناکترین بخش!)
اینجاست که خیلیها سرمایهشان را میبازند. اگر چک شما توسط شخص دیگری پشتنویسی (ظهرنویسی) شده است، قانون تجارت (ماده ۳۱۵) بیرحم است. برای اینکه بتوانید یقه ظهرنویس را بگیرید و پولتان را از او بخواهید، باید سرعت عمل بالایی داشته باشید:
| مکان وصول چک | مهلت برگشت زدن (از تاریخ صدور) | مهلت طرح دعوی (از تاریخ برگشت) |
|---|---|---|
| وصول در شهر محل صدور | ۱۵ روز | ۱ سال |
| وصول در شهر دیگر | ۴۵ روز | ۱ سال |
توضیح ساده: اگر چکی در تهران صادر شده و باید در تهران نقد شود، شما فقط ۱۵ روز از تاریخ صدور (که در چکهای روز همان سررسید است) فرصت دارید آن را برگشت بزنید. اگر روز شانزدهم برگشت بزنید، ظهرنویس دیگر مسئولیتی ندارد و فقط میتوانید سراغ صادرکننده اصلی بروید! برای جلوگیری از این اشتباه، حتما مقاله ظهرنویسی چک را بخوانید.
۴. مرور زمان ۵ ساله (سقوط وصف تجاری)
طبق ماده ۳۱۸ قانون تجارت، یک بمب ساعتی ۵ ساله وجود دارد. اگر از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت (یا آخرین اقدام قضایی روی پرونده) ۵ سال بگذرد و شما هیچ دعوایی طرح نکنید، چک شما «وصف تجاری» خود را از دست میدهد.
این یعنی چه؟ یعنی چک تبدیل به یک رسید عادی میشود. دیگر نمیتوانید توقیف اموال فوری (تامین خواسته) بدون سپردن خسارت احتمالی بگیرید و اثبات بدهی سختتر میشود. پس نگذارید چک در گاوصندوق خاک بخورد.
۵. وضعیت خسارت تأخیر تأدیه
آیا با گذشت زمان، ارزش پول من حفظ میشود؟ طبق رأی وحدت رویه ۸۱۲ دیوان عالی کشور، خسارت تأخیر تأدیه چک (حتی چکهای وعدهدار) باید از «تاریخ سررسید چک» محاسبه شود.
نکته ظریف: اگر آن مرور زمان ۵ ساله تجاری بگذرد و چک تبدیل به سند عادی شود، ممکن است دادگاه مبدأ محاسبه خسارت را از «تاریخ تقدیم دادخواست» (روزی که شکایت کردید) در نظر بگیرد، نه تاریخ سررسید چک. این یعنی ضرر هنگفت! برای محاسبه دقیق، به صفحه محاسبه سود چک برگشتی مراجعه کنید.
سوالات متداول
آیا چک سفید امضا یا مشروط کیفری است؟
خیر. طبق قانون، چکهای سفید امضا، مشروط، بابت تضمین و بدون تاریخ، جنبه کیفری ندارند و نمیتوان حکم جلب سریع برای آنها گرفت. این چکها فقط از طریق حقوقی یا اجرای ثبت قابل پیگیری هستند.
اگر مهلت ۱۵ روزه بگذرد، آیا میتوانم از ضامن شکایت کنم؟
در مورد «ظهرنویس» (کسی که چک را منتقل کرده) حق شما قطعاً از بین میرود. اما در مورد «ضامن» (کسی که امضا کرده تا پرداخت را ضمانت کند)، رویه قضایی کمی متفاوت است؛ اما ریسک نکنید! برای حفظ اطمینان صد درصدی، فرض را بر این بگذارید که ضامن هم مثل ظهرنویس است و در همان ۱۵ روز اقدام کنید.
چک قدیمی (غیر صیادی) دارم، آیا میتوانم اجراییه مستقیم بگیرم؟
خیر. ماده ۲۳ قانون جدید (اجراییه مستقیم بدون دادگاه) فقط مخصوص چکهای صیادی است که در سامانه ثبت شدهاند. برای چکهای قدیمی باید دادخواست حقوقی «مطالبه وجه چک» بدهید که زمانبرتر است.
نتیجهگیری و نقشه راه
در فضای حقوقی سال ۱۴۰۴، تمرکز بر سرعت در توقیف اموال است تا زندانی کردن افراد. چون اثبات «وعدهدار بودن» چک راحت شده و چکهای وعدهدار کیفری نیستند، عملاً شکایت کیفری کاربرد کمتری دارد.
خلاصه مهلتها برای اینکه ضرر نکنید:
- برای حفظ حق شکایت از ظهرنویس: ۱۵ روز از تاریخ صدور برای برگشت زدن.
- برای کیفری کردن (چک روز): ۶ ماه از تاریخ صدور برای برگشت زدن.
- برای استفاده از مزایای تجاری: اقدام قبل از پایان ۵ سال.
فراموش نکنید که قوانین چک پیچیدگیهای اجرایی زیادی دارند. یک اشتباه در تشخیص نوع چک یا رد شدن مهلت، میتواند مسیر پرونده را سالها طولانی کند. پیشنهاد میکنیم در صورت سنگین بودن مبلغ چک، حتماً با یک وکیل متخصص مشورت کنید.
نظرات حقوقی (۲)
ممنون استفاده کردم
خوشحالم که براتون مفید بوده