خیانت در امانت چک ضمانت چگونه اثبات میشود؟ راهنمای شکایت
خلاصه سریع:
- ماهیت جرم: اگر چکی بابت ضمانت (حسن انجام کار، تخلیه یا قرارداد) به امانت داده شود و گیرنده برخلاف توافق آن را خرج یا برگشت بزند، جرم خیانت در امانت رخ داده است.
- قابلیت گذشت: طبق قانون جدید کاهش مجازات حبس تعزیری (مصوب ۱۳۹۹)، این جرم کاملاً قابل گذشت است و با رضایت شاکی، پرونده در هر مرحلهای بسته میشود.
- مجازات حبس: مجازات قانونی حبس تعزیری درجه ۶ است که به دلیل قابل گذشت بودن، به نصف تقلیل یافته و بین ۳ ماه تا ۱.۵ سال حبس تعیین میشود.
- اقدام فوری: مسدود کردن چک طبق ماده ۱۴ قانون چک و ارسال اظهارنامه برای اثبات سوءنیت، حیاتیترین گامهای اولیه هستند.
تصور کنید چکی را صرفاً برای حسن انجام کار به کارفرما یا برای ضمانت تخلیه خانه به موجر دادهاید، اما ناگهان پیامک بانک میآید که چک شما برگشت خورده و گیرنده آن را به اجرا گذاشته است. در حقوق کیفری ایران، این عمل صرفاً یک بدعهدی ساده نیست؛ بلکه تحت شرایطی میتواند جرم سنگین "خیانت در امانت" محسوب شود.
بسیاری از مراجعین، تصور میکنند صرفِ نوشتن عبارت "بابت ضمانت" روی چک، آنها را نجات میدهد؛ اما در رویه قضایی دادگاههای کیفری، اثبات این جرم ظرافتهای خاصی دارد. در این مقاله بر اساس آخرین تغییرات قانونی (از جمله قانون کاهش مجازات حبس تعزیری) دقیقاً به شما میگویم که چگونه از حق خود دفاع کنید و جلوی سوءاستفاده از چک تضمینی را بگیرید.
چه زمانی برگشت زدن چک، "خیانت در امانت" است؟
طبق ماده ۶۷۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات)، هرگاه اموال منقول یا غیرمنقول یا نوشتههایی از قبیل سفته و چک به عنوان امانت یا برای وکالت یا هر کار با اجرت یا بیاجرت به کسی داده شده و بنا بر این بوده که اشیاء مذکور مسترد شود یا به مصرف معینی برسد و شخصی که اشیاء نزد او بوده آنها را به ضرر مالکین یا متصرفین آنها استعمال یا تصاحب یا تلف یا مفقود نماید، به حبس محکوم خواهد شد.
برای اینکه قاضی حکم محکومیت صادر کند، باید ۴ رکن زیر همزمان وجود داشته باشند:
- سپردن (رابطه امانی): چک باید دقیقاً به عنوان "امانت" یا "تضمین" داده شده باشد، نه بابت پرداخت بدهی یا دین.
- بنا بر استرداد یا مصرف معین: قرار بوده چک پس از پایان قرارداد یا انجام کار برگردانده شود، یا در شرایط خاصی استفاده شود.
- سوء نیت (رکن روانی): دارنده چک با علم و آگاهی و به قصد اضرار به شما، آن را استفاده کرده باشد.
- ورود ضرر: اقدام متهم باعث ضرر مادی یا معنوی به صادرکننده شده باشد (برگشت زدن چک مصداق بارز ضرر است).
تفاوت چک حقوقی و خیانت در امانت (جدول مقایسه)
| ویژگی | دعوای مطالبه وجه (حقوقی) | جرم خیانت در امانت (کیفری) |
|---|---|---|
| مبنای چک | پرداخت دین یا بدهی | تضمین، امانت یا حسن انجام کار |
| هدف شکایت | گرفتن پول چک | مجازات متهم و ابطال/استرداد لاشه چک |
| قابلیت گذشت | با پرداخت پول حل میشود | با رضایت شاکی پرونده کلاً مختومه میشود (طبق قانون جدید) |
| مرجع رسیدگی | دادگاه حقوقی | دادسرا و دادگاه کیفری دو |
نحوه اثبات خیانت در امانت چک ضمانت
طبق اصل حقوقی و ماده ۳۱۰ قانون تجارت، وجود چک در دست دارنده به معنای بدهکار بودن صادرکننده است. بنابراین بار اثبات اینکه "این چک امانت بوده" کاملاً بر دوش شماست. روشهای اثبات عبارتند از:
۱. مندرجات روی چک و ته چک
قویترین دلیل، نوشتن عبارت "بابت ضمانت..." یا "بابت تضمین قرارداد شماره..." روی خود چک است. بانک مکلف است این عبارت را در گواهینامه عدم پرداخت قید کند که سند محکمی برای دادسراست.
۲. قرارداد کتبی یا رسید مستقل
اگر روی چک چیزی ننوشتهاید (چک سفید امضا)، قرارداد کتبی یا رسیدی که در آن شماره چک و علت صدور (ضمانت) ذکر شده باشد، حیاتی است. پیشنهاد میکنم حتماً مقاله نحوه نوشتن چک ضمانت را بخوانید تا با اصول نگارش این رسیدها آشنا شوید.
۳. شهادت شهود
شهادت کسانی که در جلسه تحویل چک حضور داشتهاند و میدانند چک بابت ضمانت بوده، میتواند ادله شما را تکمیل کند.
برای مطالعه تخصصیتر درباره جزئیات ادله اثبات، مقاله راه های اثبات خیانت در امانت چک را که مکمل این بحث است، بررسی کنید.
مراحل قانونی شکایت و نکات کلیدی
برای موفقیت در پرونده خیانت در امانت، ترتیب اقدامات بسیار مهم است. یک اشتباه کوچک میتواند باعث شود قرار "منع تعقیب" صادر شود.
گام اول: ارسال اظهارنامه رسمی (اثبات سوء نیت)
اگرچه ارسال اظهارنامه شرطِ شکلیِ اجباری برای ثبت شکایت نیست، اما در رویه قضایی بسیار کلیدی است. چرا؟ چون رکن "سوء نیت" را ثابت میکند. وقتی شما در اظهارنامه رسمی مینویسید: "آقای ... تعهدات قرارداد انجام شده و چک امانی را مسترد کنید" و او پس نمیدهد یا آن را برگشت میزند، سوء نیت او محرز میشود. بدون اظهارنامه، متهم ممکن است ادعا کند "فراموش کرده بودم" یا "فکر میکردم بدهکار است".
گام دوم: اقدام طبق ماده ۱۴ قانون چک (مسدودی موقت)
اگر متوجه شدید چک ضمانتی شما در حال وصول است، طبق ماده ۱۴ قانون صدور چک:
- به بانک مراجعه کنید و کتباً دستور عدم پرداخت بدهید (به دلیل خیانت در امانت).
- بانک چک را تا یک هفته مسدود نگه میدارد.
- شما باید ظرف این یک هفته، شکایت خود را در مراجع قضایی ثبت کرده و "گواهی تقدیم شکایت" را به بانک تحویل دهید.
- هشدار مهم: اگر ادعای خیانت در امانت شما در دادگاه رد شود و ثابت شود به ناحق جلوی چک را گرفتهاید، باید خسارات وارده به دارنده چک را جبران کنید.
گام سوم: طرح شکایت کیفری
با مدارک کامل (تصویر چک، گواهی عدم پرداخت، قرارداد، اظهارنامه و استشهادیه) به دفاتر خدمات قضایی مراجعه و شکواییه "خیانت در امانت" را ثبت کنید.
مجازات جرم و قانون جدید کاهش حبس
در خصوص مجازات و قابل گذشت بودن این جرم، تغییرات قانونی بسیار مهمی در سال ۱۳۹۹ رخ داده که باید دقیقاً بدانید:
۱. جرم قابل گذشت است
برخلاف گذشته که خیانت در امانت جنبه عمومی داشت، طبق ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۳۹۹)، جرم خیانت در امانت موضوع ماده ۶۷۴، کاملاً قابل گذشت شده است. یعنی در هر مرحلهای (در دادسرا، دادگاه یا حتی بعد از صدور حکم قطعی و در زندان)، اگر شاکی رضایت دهد، پرونده بسته میشود و مجازات اجرا نخواهد شد. هیچ نصاب مالی هم برای این موضوع وجود ندارد (چه چک ۱۰ میلیونی باشد چه ۱۰ میلیاردی).
۲. میزان حبس
مجازات اصلی ماده ۶۷۴، "۶ ماه تا ۳ سال حبس" بود. اما طبق تبصره ماده ۱۰۴ قانون اصلاحی، حداقل و حداکثر مجازات جرایم قابل گذشت به نصف تقلیل مییابد. بنابراین مجازات فعلی این جرم در رویه قضایی:
- ۳ ماه تا ۱.۵ سال حبس تعزیری است.
- قاضی با توجه به شرایط پرونده، شخصیت متهم و میزان ضرر، حکمی در این بازه صادر میکند.
در مواردی که سند تجاری سفته باشد نیز همین قواعد حاکم است که جزئیات آن در مقاله خیانت در امانت سفته سفید امضا آمده است.
نتیجهگیری و گامهای عملی بعدی
اثبات خیانت در امانت در چکهای ضمانتی، نیازمند مستندسازی دقیق است. اگر درگیر چنین پروندهای هستید یا قصد دادن چک ضمانت دارید، این ۳ قدم را فراموش نکنید:
- پیشگیری: همیشه در متن چک قید کنید "بابت ضمانت...". اگر نشد، حتماً رسید جداگانه با ذکر شماره چک بگیرید.
- اقدام هوشمندانه: قبل از شکایت کیفری، حتماً اظهارنامه بفرستید تا "مطالبه کردن و پس ندادن" را مستند کنید.
- دفاع متقابل: اگر دارنده چک شکایت حقوقی کرده، با طرح دعوای کیفری و ارائه گواهی آن به دادگاه حقوقی، درخواست توقف رسیدگی حقوقی (اناطه) کنید تا تکلیف جرم مشخص شود.
سوالات متداول
۱. آیا میتوانم بدون داشتن قرارداد کتبی شکایت خیانت در امانت کنم؟
بله، اما کارتان دشوارتر است. در نبود قرارداد، باید با شهادت شهود، پیامکها، صدای ضبط شده (در صورت پذیرش قاضی به عنوان اماره) و سایر قرائن ثابت کنید که چک بابت بدهی نبوده و امانت بوده است.
۲. اگر شکایت خیانت در امانت من رد شود، طرف مقابل میتواند اعاده حیثیت کند؟
بله، اگر دادگاه تشخیص دهد که شما با سوء نیت و با علم به بیگناهی طرف مقابل شکایت کردهاید (افترا)، طرف مقابل میتواند شکایت افترا کند. اما اگر صرفاً نتوانستید دلیلی بیاورید و سوء نیت شما احراز نشود، افترایی رخ نداده است.
۳. آیا با رضایت دادن من، متهم بلافاصله آزاد میشود؟
بله. از آنجا که طبق قانون جدید، این جرم "قابل گذشت" است، با ثبت رضایت محضری شما، قرار موقوفی تعقیب یا اجرا صادر شده و پرونده فوراً بسته میشود.
۴. آیا دادگاه کیفری حکم به پرداخت مبلغ چک هم میدهد؟
خیر، دادگاه کیفری حکم به "مجازات حبس" و "استرداد لاشه چک" میدهد. اگر چک پاس شده باشد و پولتان را بخواهید، معمولاً باید دادخواست حقوقی "مطالبه وجه" یا "جبران خسارت ناشی از جرم" را جداگانه به دادگاه کیفری تقدیم کنید تا همزمان رسیدگی شود.
۵. فرق سرقت چک با خیانت در امانت چیست؟
در سرقت، چک بدون اطلاع و رضایت شما برداشته شده است. اما در خیانت در امانت، شما خودتان با رضایت چک را به طرف دادهاید (سپردن)، اما او خیانت کرده است. نحوه شکایت و دفاع در این دو مورد کاملاً متفاوت است.
۶. آیا عدم استرداد لاشه چک پس از پایان قرارداد، فوراً جرم است؟
صرفِ پس ندادن ممکن است کافی نباشد؛ باید "استعمال" یا "تصاحب" همراه با سوء نیت باشد. به همین دلیل ارسال اظهارنامه برای مطالبه چک، تبدیل ید امانی به ید ضمانی و اثبات سوء نیت را تسهیل میکند.
نظرات حقوقی (۰)
هیچ نظری ثبت نشده است. اولین نظر حقوقی را شما ثبت کنید! 💬